Türkiye’de 1 Mayıs denildiğinde yalnızca bir gün değil, aynı zamanda bir hafıza, bir direniş dili, bir marş ve görsel bir miras akla gelir. Söz yazarı besteci Sarper Özsan’a ait 1 Mayıs marşıyla birlikte bu mirasın en çarpıcı sembollerinden biri de hiç kuşkusuz Ressam Orhan Taylan’ın 1 Mayıs afişidir.
Bir Afişten Fazlası: Dönemin Ruhu
Orhan Taylan’ın DİSK’in talebi üzerine 1976-1977 yıllarında 1 Mayıs için hazırladığı dünyayı elinde tutan işçi afişi yalnızca estetik bir çalışmanın ötesinde bir dönemin siyasal ve toplumsal atmosferinin görsel ifadesir.
1970’li yılların Türkiye’sinde işçi hareketlerinin yükselişe geçtiği, meydanların kalabalıklaştığı ve emeğin görünür hale geldiği bir süreç yaşanmıştı. Bu atmosferde üretilen afiş, işçinin kolektif gücünü ve dayanışmasını yalın ama etkili bir dille yansıtmıştı. Afiş 1 Mayıs’a yönelik kanlı müdahalelerin yarattığı toplumsal travmaya da dolaylı bir gönderme yapıyordu.
1976 yılında ise bir elinde zincir bulunan işçi afişi bir sınıfın emek ve hak mücadelesine dikkat çekiyordu. Afişte yer alan figürler bireysel değil, çoğul bir kimliği temsil ediyordu. Her iki afişte dönemin sol düşüncesinin sanattaki yansıması olarak öne çikmişti.
Yasaklı Bir Görselin Hafızası
Türkiye’de özellikle 12 Eylül Darbesi sonrasında birçok simge gibi bu afiş de uzun süre kamusal alandan silinmek istendi. 1 Mayıs kutlamaları yasaklandı, meydanlar kapatıldı, afişler toplatıldı. Ancak baskı bu görsellerin etkisini azaltmak yerine daha da büyüttü. Bazı imgeler yasaklandıkça güçleniyor. Taylan’ın afişi de tam olarak böyle bir simgeye dönüştü. Duvarlardan indirildi ama hafızalardan silinmedi. Fotokopilerle çoğaltıldı, elden ele dolaştı, kuşaktan kuşağa aktarıldı ve bugüne kadar ulaştı.
Sanatın Siyasi Hafızası
Bu afiş bugün yalnızca bir sanat eseri olmasının ötesinde Türkiye’nin emek ve hak mücadelesi tarihine düşülmüş görsel bir not olarak varlığını sürdürüyor. 1 Mayıs Emek ve Dayanışma Günü’nün Türkiye’deki serüveni düşünüldüğünde, bu afişin rolü daha da anlam kazanıyor. Sanat bazen bir tablo, bazen bir şiir, bazen de bir afiştir. Ama her durumda, toplumsal belleğin taşıyıcısıdır. Orhan Taylan’ın 1 Mayıs afişi de bu belleğin en güçlü parçalarından biri olarak varlığını sürdürmeye devam ediyor.
Bugüne Düşen Pay
Bugün sosyal medyada hızla tüketilen görseller çağında, Taylan’ın afişi hâlâ emeğin ve hak mücadelesinin simgesi olarak etki yaratmaya devam ediyor. Bakmayı, düşünmeyi ve hatırlamayı zorunlu kılıyor. Belki de bu yüzden hâlâ güncelliğini koruyor. Zira bu afiş geçmişi anmanın yanında anlattığı hikâyeyi bugüne taşıyor.
Bugün 1 Mayıs…
Emekçilerin, hak arayanların ve dayanışmaya inanan herkesin günü.
1 Mayıs kutlu olsun…
